Ψυχοσάββατο

Στη συνείδηση πολλών ανθρώπων, ο θάνατος φαντάζει ως ένας αμετάκλητος αποχωρισμός, ένας τοίχος που υψώνεται ανάμεσα στους ζωντανούς και τους κεκοιμημένους. Το Ψυχοσάββατο δεν είναι απλώς μια ημέρα μνήμης ή μια «υποχρέωση» προς τους προγόνους μας, είναι η έμπρακτη φανέρωση της ενότητας της Εκκλησίας.

Επειδή όμως βρισκόμαστε σε μια εποχή συγχύσεως και τίποτα δεν θεωρείται αυτονόητο ας θυμηθούμε τι είναι το Ψυχοσάββατο: Η Εκκλησία μας είναι μία και αδιαίρετη, αλλά χωρίζεται σε δύο καταστάσεις: τη «Στρατευόμενη», δηλαδή εμάς που αγωνιζόμαστε ακόμα στη γη, και τη «Θριαμβεύουσα», εκείνους που ολοκλήρωσαν την επίγεια πορεία τους και αναμένουν την Κοινή Ανάσταση.

Το Ψυχοσάββατο είναι η ημέρα που η Στρατευόμενη Εκκλησία «γονυπετεί» μπροστά στον Θεό για λογαριασμό της Θριαμβεύουσας. Αν και κάθε Σάββατο είναι αφιερωμένο στους κεκοιμημένους (καθώς το Σάββατο είναι η ημέρα της ανάπαυσης του Κυρίου στον Άδη), τα επίσημα Ψυχοσάββατα έχουν έναν οικουμενικό χαρακτήρα. Η Εκκλησία εύχεται «υπέρ πάντων των απ’ αιώνος ευσεβώς κοιμηθέντων», ειδικά για εκείνους που δεν είχαν κανέναν να τους μνημονεύσει.

Πολλοί επίσης αναρωτιούνται πόσα είναι τα Ψυχοσάββατα: Η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει καθιερώσει δύο κύρια Ψυχοσάββατα: α) Το Σάββατο προ της Κυριακής των Απόκρεω: Μια ημέρα δηλαδή πριν τη μνεία της Δευτέρας Παρουσίας, ζητάμε το έλεος του Δικαιοκρίτη για τους οικείους μας. και β) Το Σάββατο προ της Πεντηκοστής: Λίγο πριν την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος, προσευχόμαστε ώστε η χάρη του Παρακλήτου να φτάσει μέχρι και τις ψυχές στον Άδη.

Η θέσπιση των Ψυχοσάββατων από τους Αγίους Πατέρες, πηγάζει από τη βαθιά πίστη ότι οι κεκοιμημένοι διατηρούν τη συνείδησή τους και ωφελούνται από τις προσευχές των ζώντων. Όπως ένας ασθενής νιώθει παρηγοριά όταν τον επισκέπτονται οι φίλοι του, έτσι και η ψυχή ανακουφίζεται από το «μνημόσυνο». Ο Αγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει πως οι προσευχές και οι ελεημοσύνες που γίνονται στο όνομα ενός νεκρού δεν είναι τυπικές διαδικασίες, αλλά πνευματική βοήθεια που «δροσίζει» την ψυχή.

Αλλά ας δούμε  τι ακριβώς λένε οι πατέρες ότι είναι το Ψυχοσάββατο.

Ο Χριστός “επεξηγώντας” στους Σαδδουκαίους το μυστήριο της αναστάσεως των νεκρών έλεγε ότι είναι Θεός του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ και ότι “οὐκ ἔστιν Θεός νεκρῶν, ἀλλά ζώντων” (Ματθ. 22, 32). Αυτή την διδαχή του Χριστού ακολουθώντας η Εκκλησία έθαπτε (δεν τους έκαιγε) τους βιολογικά νεκρούς Χριστιανούς έξω από τον ναό, εντός του οποίου τελούσε τα μυστήρια και ιδιαιτέρως την Ευχαριστία, θεωρώντας ότι “παρά τῷ Θεῷ πάντες ζῶσι”.

Τα ψυχοσάββατα και τα μνημόσυνα των κεκοιμημένων ( όταν τελούνται με τον σωστό τρόπο) αγ.αδ.., είναι η ουσιαστικότερη φανέρωση του μυστηρίου της Εκκλησίας του Χριστού. Μέσα στην Εκκλησία οι άνθρωποι αγωνίζονται να πάψουν να είναι μονάδες, μέλη, τμήματα, αλλά τη κάνουν;  Προσπαθούν να ενωποιηθούν με το ένα σώμα του Χριστού. Να γίνουν αδέρφια. Να βιώσουν τα λόγια της προσευχής του Χριστού προς τον Πατέρα, όταν παρακαλεί για τους μελλοντικούς Χριστιανούς, που θα υπάρξουν από τους λόγους των αποστόλων.

Ο Συμβολισμός των υλικών στα Κόλλυβα στην Ορθόδοξη παράδοση δεν είναι τυχαίος, αλλά το καθένα φέρει έναν βαθύ θεολογικό συμβολισμό:

Το Σιτάρι: Είναι το κυρίαρχο υλικό. Συμβολίζει το ανθρώπινο σώμα και την πίστη μας στην Ανάσταση. Όπως ο σπόρος του σιταριού θάβεται στη γη, “πεθαίνει” και στη συνέχεια βλασταίνει και δίνει νέο καρπό, έτσι και το ανθρώπινο σώμα θάβεται για να αναστηθεί αφθαρτοποιημένο.

Η Ζάχαρη: Συμβολίζει τη γλυκύτητα του Παραδείσου και την μακαριότητα της αιώνιας ζωής που ελπίζουμε να απολαύσουν οι κεκοιμημένοι.

Το Ρόδι: Συμβολίζει τη λαμπρότητα του Παραδείσου και τις πολλές μονές (κατοικίες) που υπάρχουν εκεί, αλλά και το αίμα των μαρτύρων.

Οι Ξηροί καρποί (καρύδια & αμύγδαλα): Συμβολίζουν τη ζωή που κρύβεται μέσα στο σκληρό περίβλημα, την υπόσχεση της ζωής μετά τον θάνατο.

Οι Σταφίδες: Συμβολίζουν τον Χριστό, ο Οποίος είναι η “Άμπελος η Αληθινή”, και την πνευματική γλυκύτητα.

Ο Μαϊντανός & ο Δυόσμος): Συμβολίζει τον “τόπο χλοερό” και την ανάπαυση της ψυχής σε περιβάλλον ειρήνης και φρεσκάδας.

Η Κανέλα και τα αρώματα: Συμβολίζουν τα μύρα με τα οποία αλείφθηκε το Σώμα του Χριστού και την «πνευματική ευωδία » και τέλος  

Το Ρεβίθι: Χρησιμοποιείται για να απορροφήσει την υγρασία, αλλά συμβολίζει και τη στερεότητα της πίστης.

Πέρα λοιπόν από την παρουσία μας τι άλλο χρειάζεται να γνωρίζουμε για το Ψυχοσάββατο;

Το Κόλλυβο που όπως είπαμε παραπάνω είναι σύμβολο, όχι γλυκό. Το σιτάρι συμβολίζει το σώμα που θάβεται στη γη για να αναστηθεί (Ο Χριστός μας λέγει, μέσω του ευαγγελιστού Ιωάννη(12:24), «Εάν μη ο κόκκος του σίτου πεσών εις την γην αποθάνη, αυτός μόνος μένει· εάν δε αποθάνη, πολύν καρπόν φέρει» Που σημαίνει ότι αν ο σπόρος δεν “πεθάνει” (δεν θαφτεί στο χώμα και δεν διαλυθεί), μένει μόνος του, αλλά αν αποσυντεθεί, παράγει πολλούς καρπούς, συμβολίζοντας τη θυσία που φέρνει ζωή. Το λάθος που γίνεται λοιπόν συχνά είναι να εστιάζουμε στη διακόσμηση ή στη γεύση, ξεχνώντας ότι το κόλλυβο αποκτά αξία μόνο όταν ευλογηθεί κατά την διάρκεια της Θείας Λειτουργίας.

Η Μνημόνευση των ονομάτων η μεγαλύτερη προσφορά-φιλανθρωπία που μπορεί να κάνει κανείς είναι να δίνει ένα χαρτί με τα ονόματα των κεκοιμημένων στον ιερέα κατά την Προσκομιδή, όπως κάνατε κι εσείς σήμερα. Όλα αυτά τα ονόματα που δώσατε σήμερα θα διαβαστούν και αύριο στην αγία Πρόθεση. Η στιγμή που ο ιερέας βγάζει μια «μερίδα» (ψίχουλο ή όπως λέγετε μαργαρίτα) από το πρόσφορο για κάθε όνομα και την τοποθετεί στο Άγιο Ποτήριο, είναι η στιγμή που η ψυχή «λούζεται» στο Αίμα του Χριστού.

Κλείνοντας αγ.αδ..,  ας συνειδητοποιήσουμε όλοι ότι το Ψυχοσάββατο είναι μια πρόσκληση σε ένα μυστικό δείπνο αγάπης. Καθώς στεκόμαστε στο ναό, δίπλα μας νοερά στέκονται οι γονείς, οι παππούδες και οι φίλοι μας που έχουν φύγει. Δεν είναι «πεθαμένοι» με την έννοια της ανυπαρξίας, αλλά «κεκοιμημένοι» που περιμένουν το πρωινό της «όγδοης ημέρας». Δηλαδή της Δευτέρας Παρουσίας. Ας τους προσφέρουμε, λοιπόν, το μόνο πράγμα που μπορούν να πάρουν μαζί τους: την προσευχή μας και τη μνήμη της αγάπης μας.

Και να μην ξεχνάμε ότι κάποια στιγμή και μεις θα χρειαστούμε αυτή την αγάπη… Αμήν.